innenüüsa

Tiifelsheli

2010-07-15T20:00:00.000-07:00

saataans slangi
recken ds hoit
lispellen und chisellen
in em root u fiischtren loch

Stolz

2010-05-02T16:22:00.000-07:00

En stolzi Rüow liid uber iis
En Saatans chaalti Fiischterii
Mier schwiigen und mier schriiten
Dir steinigs, gfroores Land

Undereis es Lachen
Es gchrüüsleds Sunnenhout
Es Pätschi Meitschiwermi
Es milchigs Mindschi im Verdrus

E stolza Lufd blaasd uber iis
Den Himel läärr u teiff u schwarz
Mier gseen embrüüf u schnüüppen
Blüod ir Lungen, Riiff im Baart

Undereis es Grännen
Em Ggol ephiita Silbertouw
Es Trepfi bittri Wurmenmilch
Waa ds Oug laad ubergaan

Es stolza Flüoch liid uber iis
Es Gwand us eewwig aaltem Iisch
Und kein Toon geid und keis Weiggen
Dir das steinig' gfroorna Land

Firstigen

2007-12-20T16:44:00.000-08:00

frii ir wand

u ganz allenggen

schwarza chalch

u troges iisch

frii ir wand

u niid waa läärri

teiff i schätten

d hoffnig ghiid

frii ir wand

i trogner liebi

där waa gschworen

däär isch ghiid

frii ir wand

u ganz allenggen

ob is liechteds

mier wurd's ang

nu eis e schrid

2007-12-08T14:13:00.000-08:00

gaan dir fiischter gassi
schäärbi, töin u blüod
daa isch kei liebi mee
nummen läärri schwarzi wüod

...nu eis e schrid, chun, nu eis e schrid....

gaan dir schnee u näbel
d öigen blind vum gjur
daa isch keis zil, kei wäg
nummen iischechaalti angschd

...nu eis e schrid, chun, nu eis e schrid...

gaan desab dir sumpf und gschletter
nass u mied u chrumm
daa isch kei stolz, kei chrafd
und alls tüod numme wee

...nu eis e schrid, chun, nu eis e schrid

morgen

2007-09-14T09:17:00.000-07:00

es liechd am graad schiind schiich u zaart
trikd d schätten teiff i ds tannig waarm
u d stäärna ghiijen uber mi embrin
triiben hein i d fiischterri

es tropfed mier dir d öigen
i ds schmusleg zääja blüod
u wermd mi mid siir chelti
nimmd miin turschd mier mid siim fiir

zerhiid

2007-09-13T09:53:00.001-07:00

han ds häärz mer sälben bbrochen
has, gfroores, laan zerhiijen
i tüüsend schäärben ubren boden fliigen
und etz, wie's towwed, tüod's mer wee

tood

2007-08-19T10:22:00.000-07:00

flammi liichten sprangi springen
stäärna grännen in der chaalten nachd
es sprätzlen eschd es brächen chnochen
teiff inhi gloossed gfroorni glüod

dü läderrischd embrüüf
fremde schwarzen liechtren züo
d läärri schlikd diis waarma lachen
wiiber brielen, und e flienen naa strichd brüüna röich

berreni

2007-07-04T13:37:00.000-07:00

root berreni
gluschten mi
firzennen mi
glenzen undrem toww

root berreni
saftegi
siessbiterri
zecken wien e froww

root berreni
teeten mi
epfierren mi
nämen mi chun gschoww

sunnwend

2007-06-29T14:32:00.000-07:00

esoo firgeid der rüüsch..
und älw wird ds grien waan mier siin dinnen glägen
und uber allem liid e fiine, brüüna stöib
waan nimmd was frisch und niww ischd gsiin

gwitter

2007-06-10T15:25:00.000-07:00

chaalta schweis
und niemma weis waa hin
chaalta schweis un miedi
nein das chund nid güod

chaalta schweis
und alls wie liebi
chaalta schweis un miedi
i welltt i chennt emzrugg

chaalta schweis
und alls waa ischd wie friejer
chaalta schweis un miedi
i weis nid was i tüon

aaberoot

2007-06-10T15:22:00.000-07:00

und wie naa'm aaberoot
d nahd ischd inha ghiid
und wie ir fiischterri
niid ischd gsiin waan angschd

da hed niemmen vun is an di teichd
wie's dier etz im iisch ergeid
numme bbääted
das es iis nid preich

bliibe staan

2007-06-04T11:45:00.000-07:00

mengischd schriisds an eim
schriisd eim furt mid aller gwaald
wien e rüücha, wilda wätterlufd
desüüs uf ds meer u wiiter no
waa ma i wälle si verliird

mengisschd schriisds an eim
schriisd eim furt mid aller gwaald
wien e chaalti, graawwi aa
emzrugg i ds tal, a d wermi
waa ma ar liebi schier erstikd

mengischd schriisds an eim
schriissd eim furt mid aller gwaald
wien en beesa, wunda stier
und'r en andri, heissi sunnen
waan ma i fremden liibren undergeid

mengischd schriissds an eim
u ma bliibd staan
mid aller godverflüochte gwaald
wil gieng ma mit
so chääm'ma nieme, nieme zrugg

ugseen

2006-11-03T14:08:00.000-08:00

teiff in mier en gletscher
und es doorf us holz u röich
und es engs tal mid där wiiti
vun 'nem wind waa gengen geid

woord

2006-10-15T11:16:00.000-07:00

häb der soorg
pas uf di üüf
u llüog geng züon der
wen I fäällen
bliib nid furt
I frewwen mi

hüüd an hüüd

2006-10-15T01:37:00.000-07:00

hüüd an hüüd i fremdem land
oig in oig
und hand in hand
en aalta man
es lachimüül
u tüüsig grilli lachen in die läärri, läärri nachd

hüüd an hüüd im fremden land
oig in oig
und hand in hand
zämen siin
und gliich nid gheerren
u tüüsig grilli lachen in die läärri, läärri nachd

ang

2006-10-10T09:48:00.000-07:00

wien e stein
in enem teiffen, chaalten wasser
liid miis häärz u schwiigd.
wie schnee
wie schwärra, schläsma, füüla schnee
trikd s mer uf e schnüüf
und machd mer ang.
chun. gang.

graawwgrienn

2006-10-10T09:45:00.000-07:00

alls graaww und grien
es blääwtschelligs wiiss
e toon drin wie vun häärd
es eewwigs schwiigen, es iischchaalds rüüschen
u z mitts drin farbig tipf
root und gälb und violet
lüüt u luschdig
tumm u fräch
wuslen bleed dir fiischtri greesi
wissen nid
wie churz das geid
wie bees das chunnd
wie weenig bliibd
gääd.

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld VIII

2006-10-05T14:02:00.000-07:00

Ewch triww, Ier Bäärga, ewch und der Friiheit; wil er redt wiiter, und etzen d Tour Saillère und d Dents du Midi und ander Gipfla, waa wiit hinderhi siin - i Savoyen old ir Dauphiné; so läb wol, ganzi Wäld, läbid wol, ier Lender vur Äärden, er gseed sa all no eis - und der Himel ischd schwarza, d Stäärna siin wiissi, nid roded si me z ringsetum.

Das ischd der Oigenblick. Är gseed, das ischd der Oigenblick.

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld VII

2006-10-02T03:08:00.000-07:00

Är zinted si no en Stumpen an uf siim Schopf. Er zinted si im Halbtüüchlen vur Lamm en ganz en frischa Stumpen an und lüogd uf ds groossa Liechd, waa üüfgeid uber siim Läben. Daa isch-sches, d Friiheit. E Froww und es Hüüs. D Bäärga siin scheenni, aber die hein is nid gäären... Die stään lüüter voor is ir Lufd, und wiiss, aber sie gseen is nid, und si losen is nid züo. Tüüsend siis, tüüsend u tüüsend - und mier, voor nen, allenggen...

Er faard si mid der Hand uber ds Wang; er seid si: "Das lengd nid, I müos mi no scheenn machen."

Er hed miessen d Latäärnen azinten, fir si z rassieren.

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld VI

2006-08-04T14:08:00.000-07:00

Är ischd zrugg chun, us en Bäärgen apha.
Är hed siin Wäg allem an mitts dir d Felsen dirhi abgchirzd und si grad apha glaan uf enen Tupf, waan er im Voorüüs hed üüsagläsen ghäben - da ischd er firhachun, uf ds Maal, zwischen nidrigen Eschten vun erren Haslen, waan er uf d Siiten hed gschoben. Ob em Poort ischd er ghocked, hed si aphaglaan, derwiil die chliinnen Meitleni siin dervungloffen, mid chlappregen Holzbeden und Chesselennen, waan hein tschädred.

Daa faad's an, old wider an. Farinet hed no es bitzi ddampfed, wil's heis ischd gsiin. Es hed bis z Mittag grägned ghäben, düo hed's üüftaan; er hed ddampfed i siim dicken Gwendli us brüüner Wullen, dert waa sie no fiechti ischd gsiin, und andren, faschd graawwen Blätzen. Ma gseed, er treid es Burdelli uf em Rigg. Der Hüodrand hanged im uf der Siiten aphi, ma gseed es Sträänelli Haar und den Rand vum Oor.

D Wolki hein an däm Tag naadisnaa irem eigeten Gwichd naaggän in där regloosen Lufd, siin an Wengen naa desab toichd, teiff under en Felsen und Wääldren; es dimrigs Liecht ischd an däm Tag uberaall gliichmäässig firteilds gsiin. En groossi Stilli ischd gsiin an däm Tag, under enem nidregen Himel. Eina schlaad en Nagel in, niewwumha, mid em fircheerten Waaffen; eina hacked i siim Räbbäärg. Farinet dampfed. Är machd egghein Wank. Hiit - und no eis en Tag.

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld V

2006-07-30T01:02:00.000-07:00

Daa ischd nummen no d Nachd gsiin und d Stäärna: Voor im, hinder im, uber im. "Nein!" Farinet hed no eis Nein gseid, und wien er änet dem Läbhag ischd gsiin, ischd er im änefir naa aphi, im diken Gras, im blagnassen Gras, waa d Gliejwirmleni siin gsiin, wie chliinni, aphaghiiti Bitzleni vum Maan. Er hed siis Gweer in enem Strüüch firsteckds ghäben, eeb er zen Romaillern inhi ischd, etz reichd er's si sofort umhi. Und es ischd, als wään er etz umhi är sälben - und en Oigenblick lang wään er das nimme gsiin. Er hed si gfräägd: "Vun wenn an?" Vun däm Momänt... Aber er süochd nid wiiters, wien er daa uber em Tal steid. Und er hed si umhi gseid: "I mi ergän! Die hein eppa gmeind, I siigi z firchoiffen! Es Glas Wiin und e Stumpen - billig z han." Er lached schier, d Hend in Hosensecken. Er ischd etz mid langsamen Schritten ggangen; er hed gseen, d Entscheidig z träffen, ischd hie doch nid esoo eifach gsiin... Er geid druberab, em Läbhag naa, düo ischd er umhi bin Räben gsiin. Er ischd im aschfarwegen Maanschiin gstanden, in enem grääwtschellegen Flüüm vum Maan, wa d Siessi vum Läben drus hed teend. Er hed gseen, das ds Läben chan siesses siin, er hed's z eerschd Maal gseen. Und esoo ischd er mieda woorden, und z gliichen Ziit ischd er glickli gsiin.

Warum glickli? Ah!, hed er si gseid, wie das ammäächelli wään, wen I Ja seiti. Ma geid us em Hüüs, ma spazierd mit en andren umha, ma hed niime z firchten vun nen.

Gägen Endlefen ir Nachd, z mitts in Matten, under em Maan, hed är si gfräägd: "Was ischd nummen gscheen?"

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld IV

2006-07-28T06:30:00.000-07:00

Flissigs isch d das, fiins, weichs; anmäächeli azlengen, z striichlen wie Frouwenhaar.

Är hed den Goldstoib vun eir Hand in die ander laan rinnen; ir Sunnen ischd er zum Glenzen chun. Das ischd no nid Gold, hed er teichd, solang's im Boden verstekd liid. Es müos a ds Liechd chun, fir das 's erwached und afaad brinnen, wil s en Aart vun Sunnen ischd und d Firwandschaft merkt. Aber etz, lüogid das an: die scheenn Farw, wie Fendant in enem güoten Jaar. Das ischd weichs, das ischd linds, das ischd fiins; und ja, d Friiheit (er hed umghaglüogd, und i siim Härz hed's gsungen.) Die sellen doch chun und lüogen, ob ma hie nid güod läbd - bass as in iren Piirolenen, bass as in iren Chefegen, bass as in iren Straassen. Aber si chennen nid chun, wen si no wellten: Es ischd nen z hejs und z schwindligs, en Richtren, wil s' aalti siin, wil s' z vil ässen... I seiti nen: "Ischd das etz lüüters old nid? Ier gseed, waan I's han funden. Vum Bäärg uberchumen I's; der Bäärg ischd d Friiheit... Gloibid ier mier etz, old gloibid ier mier nid?"

Är hed den Sak wiit offna vor si ghäben, das soifta Fiir ischd drin gglägen im Liechd; er hed ds Hoit glifted und d Lufd igsogen, waa z gliichen Ziit heissi und chaalti ischd gsiin; er hed si umglüogd, hed gseen, das er allenggen ischd gsiin in Liften; und uf ds Maal hed's us im prichted, und er hed si gseid: "Friiheit..."

Aber was ischd d Friiheit?

Das ma tüod, was ma wil, wie ma wil, wen ma wil.

Das 's numen uf eim sälben anchund. Das ma all Gebott sälben erlaad. Wolltischd blliben ligen, so bliib ligen; wolltischd üüfstaan, so stand üüf. Wolltischd ässen, so is doch! Willt nid ässen, is haalt nid... Und wolltischd Gäld machen, so chaschd o Gäld machen...

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld III

2006-07-27T22:10:00.000-07:00

D Landjeger siin eerschd gägen Aaben chun. Der Meischder hed gad ds Fiir epfengd, d Manna uf der Alp hein düüssen ds Fee zämen triben, hein en Tieren uf der Weid bim Namen ggriefd und d Geislen gschwungen derzüo, wie an ejedem Aaben (und si chemen old bliiben zrugg, und si sammle si old bliiben fir si: brüün Tipf im Gras, waa no dicks und weichs ischd anfangs Sumers, under den groossen, wiissen Felsen; es paar vun Jingschten springen im Ubermüod dervun u schittlen d Triichli, und ma müos sa psien), und hein ggriefd: Ho!

In däm Oigenblick siin d Landjeger daa gsiin; und si - d Älpler - machen den Aschiin, es wundri sa, das da Landjeger chemen.

Als wundri's nen hed z eerschd schoon der Meischter üüsgseen, wan er in ds Tirloch ischd chun.

Er griessd hinder siim groossen Baart firha, er müos aber liiter reden, wil ds Gliit z ringsetum daharchunnd u läärmed wie en Wasserfal.

Der Wachtmeischter ischd bliiben staan; der Meischter und der Wachtmeischter hein angfangen, midenandren z prichten.

Är ischd i siim Tirloch gstanden, der Landjeger es par Schrid dervun, und hinder em Meischter hed ds Fiir root uf em Häärd gflagged wie en Puschel Blüommi im Wind vor der schwarz bräämten Müür.

Är ganz riewwig hinder siim Baart; der Wachtmeischter fiirzindroota under em Chäppi, mid hangendem Schnüüz, offenem Chragen und drii offenen Chnepfen uber em Hemmli, vum Stoib wiissa wie siiner Liit o - und der Meischter:

"Ja, gwiss, er ischd hie üüftoichd, aber ier chemid z späät...."

Er hed glached.

"Wen ier meinnid, esoo eina lääji si la faan..."

Und er hed d Felsen üüf zeigd:

"Mier hein daa Platz gnüog, u Wäga u Fada und Balmi... wär weis, ob er nid schoon im Tiitschen uber ischd?

Ds Fee ischd dahar chun, ma hed sa i Färrich gglaan: Ma hed enandren chüüm firstanden, und der Meischter hed no liiter miessen:

"Aber chemid doch inha... ier miessid eppis ässen."

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld II

2006-07-25T22:41:00.000-07:00

Etz hed er miessen lachen, wien er eso ischd daagsässen und si hed ggwundered: En ganzi Stadt, mid enem Bischoff, ener Regierig, mid enem Schlos, zwei Schlessren, mid Tirmen, mid siben old achd Chilchenen, mid enem Ggrichd, mid enem gfellten Üürteil, mid Polizischden u Ggfängniswäärtren, all das und die all zämen hein nen nid megen phan; und er ischd einzig gsiin gägen all. Er ischd einzig gsiin, si vier- old fiiftüüsend. Das ischd dervun chun, das iri Grächdigkeit niid Wäärd ischd gsiin, das si uggrächd ischd. Aber fir iisereim gid's den Gschmak ar Friiheit. Si hein ires chliinna Läben dert aphi, ires enga Läben, ires faltscha Läben (er hed geng no vun oben aphi glüogd i ds Tal), si ligen in iren Näschtren, derwiil er ds Graas under siir Hand hed gschpirrd, ganz nasses isch-sch woorden, und Blüomi siin drin gsiin, waa güod hein afaan schmecken. Adie, ier da aphi, ier anderen! E jeda hed siis Läben. Si siin no zwoo Stund lang tood, und I han Ziit derwiil si no tooti siin. Sie hein probierd, mer dervoor z siin, vor em Läben, wil I miis Läben han, mis eigeta...

Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld I

2006-07-25T06:54:00.000-07:00

U Fontana, dr Att, redt wiiter uf die zween Manna in, mid erren liislechen Stimm, im Café Crittin z Mièges.

"Ja..."

Langsam geid siis Hoit üüf und ab.
Ardèvaz u Charrat heissen die beiden.

"Ja", faard Fontana wiiter, "wil das sägen I ewch, siis Gold ischd besser waa ds Gold vur Regierig. Und I sägen, er hed ds Rächd, faltsches Gäld z machen, we's ächder ischd waa ds ächta. Was machd den Wäärd vun Minzen üüs - d Bildleni, waa drüüf siin? D Wiibevelcher, die blutten Wiiber, old die aggleiten, old d Chrooni, old d Waapen? Old vilichd d Ischrifdi? Old eppa d Zaali" seid er, "die Zaali, waa d Regierig drüüftüod? Wän nämen die Ischrifdi Wunder? Niemmen, und d Zaali o niemmen. Es wään nid ds eerschd Maal, das d Regierig ewch den Wäärd und ds Gwichd lätz angääbi, gnaaw esoo wie irgend e Privaata. Frägid d Liit, waa si üüspchennen dermid. D Regierig seid ewch: 'Där Batzen hed esevel ggolten, so, vun etzen an gilt er esevel..' Das ischd voorchun, das chan umhi voorchun. Da ischd Farinet astendeger waa d Regieregi, im zald ma, was am Gäld dran ischd, den andren zald ma, was drüüfsteid..."

Er hed gengen liiter u liiter ggredt und ses sälben nid gmerkd; düo ischd er uf ds Maal still u gugged uber die lingg Achslen, zur Tiren uber.

Allem an hed er Angschd, es siigi eina inhachun und er heigi nid üüfpassed, derwill er sii Sach hed voorträägen, aber er gseed dir d Roichwolki, das niemmen ischd chun; es ischd o eerschd fiifi gsiin, z friej fir die meischden Geschd, die siin etz eender im Wiinbäärg gsiin, uf em Fäld old im Gaarten; und ds Wirtshüüs ischd läärrs gsiin, mid siinen zwoo Tischreijen, waa bis zum Pfäischter siin ggangen, dir en Aart Näbel, waa ma nid tiitli hed megen gseen drin. Fontanan hed's Watz ggmachd, er hed ar Pfiiffen zogen, geng zwiren, mid inhizognen Wangen.

Aalts Tiitsch

2006-07-25T02:59:00.000-07:00

Donnerstag um 5 Uhr zogen wir mit einem neuen Führer das Haslital weiter hinauf. Die Bewohner dieses Tals unterscheiden sich von den übrigen Untertanen der Stadt Bern teils durch ihre der hochdeutschen näher kommende Aussprache, teils durch ihre grösseren politischen Rechte. Ein Deutscher, der in andern Teilen der Schweiz die grösste Mühe hat, die Sprache der Leute zu verstehen und sich ihnen verständlich zu machen, findet hier für beides viel weniger Mühe. Besonders wird er sich wundern, die Endungen der Zeitwörter: en so deutlich aussprechen zu hören. Er wird freilich noch immer manche Worte hören, die ihm fremd sind, aber die ihm verständlicher sein werden, je mehr Kenntnis der alten Deutschen Sprache er besitzt. Ich glaube, das Studium der verschiedenen Dialekte der Schweiz würde für die bessere Kenntnis mancher in altdeutschen Schriften vorkommenden und uns jetzt dunkeln Ausdrücke nicht ohne eine reichliche Ausbeute sein".

Georg Wilhelm Friedrich Hegel