innenüüsa
Sunday, July 30, 2006
  Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld V
Daa ischd nummen no d Nachd gsiin und d Stäärna: Voor im, hinder im, uber im. "Nein!" Farinet hed no eis Nein gseid, und wien er änet dem Läbhag ischd gsiin, ischd er im änefir naa aphi, im diken Gras, im blagnassen Gras, waa d Gliejwirmleni siin gsiin, wie chliinni, aphaghiiti Bitzleni vum Maan. Er hed siis Gweer in enem Strüüch firsteckds ghäben, eeb er zen Romaillern inhi ischd, etz reichd er's si sofort umhi. Und es ischd, als wään er etz umhi är sälben - und en Oigenblick lang wään er das nimme gsiin. Er hed si gfräägd: "Vun wenn an?" Vun däm Momänt... Aber er süochd nid wiiters, wien er daa uber em Tal steid. Und er hed si umhi gseid: "I mi ergän! Die hein eppa gmeind, I siigi z firchoiffen! Es Glas Wiin und e Stumpen - billig z han." Er lached schier, d Hend in Hosensecken. Er ischd etz mid langsamen Schritten ggangen; er hed gseen, d Entscheidig z träffen, ischd hie doch nid esoo eifach gsiin... Er geid druberab, em Läbhag naa, düo ischd er umhi bin Räben gsiin. Er ischd im aschfarwegen Maanschiin gstanden, in enem grääwtschellegen Flüüm vum Maan, wa d Siessi vum Läben drus hed teend. Er hed gseen, das ds Läben chan siesses siin, er hed's z eerschd Maal gseen. Und esoo ischd er mieda woorden, und z gliichen Ziit ischd er glickli gsiin.

Warum glickli? Ah!, hed er si gseid, wie das ammäächelli wään, wen I Ja seiti. Ma geid us em Hüüs, ma spazierd mit en andren umha, ma hed niime z firchten vun nen.

Gägen Endlefen ir Nachd, z mitts in Matten, under em Maan, hed är si gfräägd: "Was ischd nummen gscheen?"
 
Friday, July 28, 2006
  Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld IV
Flissigs isch d das, fiins, weichs; anmäächeli azlengen, z striichlen wie Frouwenhaar.

Är hed den Goldstoib vun eir Hand in die ander laan rinnen; ir Sunnen ischd er zum Glenzen chun. Das ischd no nid Gold, hed er teichd, solang's im Boden verstekd liid. Es müos a ds Liechd chun, fir das 's erwached und afaad brinnen, wil s en Aart vun Sunnen ischd und d Firwandschaft merkt. Aber etz, lüogid das an: die scheenn Farw, wie Fendant in enem güoten Jaar. Das ischd weichs, das ischd linds, das ischd fiins; und ja, d Friiheit (er hed umghaglüogd, und i siim Härz hed's gsungen.) Die sellen doch chun und lüogen, ob ma hie nid güod läbd - bass as in iren Piirolenen, bass as in iren Chefegen, bass as in iren Straassen. Aber si chennen nid chun, wen si no wellten: Es ischd nen z hejs und z schwindligs, en Richtren, wil s' aalti siin, wil s' z vil ässen... I seiti nen: "Ischd das etz lüüters old nid? Ier gseed, waan I's han funden. Vum Bäärg uberchumen I's; der Bäärg ischd d Friiheit... Gloibid ier mier etz, old gloibid ier mier nid?"

Är hed den Sak wiit offna vor si ghäben, das soifta Fiir ischd drin gglägen im Liechd; er hed ds Hoit glifted und d Lufd igsogen, waa z gliichen Ziit heissi und chaalti ischd gsiin; er hed si umglüogd, hed gseen, das er allenggen ischd gsiin in Liften; und uf ds Maal hed's us im prichted, und er hed si gseid: "Friiheit..."

Aber was ischd d Friiheit?

Das ma tüod, was ma wil, wie ma wil, wen ma wil.

Das 's numen uf eim sälben anchund. Das ma all Gebott sälben erlaad. Wolltischd blliben ligen, so bliib ligen; wolltischd üüfstaan, so stand üüf. Wolltischd ässen, so is doch! Willt nid ässen, is haalt nid... Und wolltischd Gäld machen, so chaschd o Gäld machen...
 
Thursday, July 27, 2006
  Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld III
D Landjeger siin eerschd gägen Aaben chun. Der Meischder hed gad ds Fiir epfengd, d Manna uf der Alp hein düüssen ds Fee zämen triben, hein en Tieren uf der Weid bim Namen ggriefd und d Geislen gschwungen derzüo, wie an ejedem Aaben (und si chemen old bliiben zrugg, und si sammle si old bliiben fir si: brüün Tipf im Gras, waa no dicks und weichs ischd anfangs Sumers, under den groossen, wiissen Felsen; es paar vun Jingschten springen im Ubermüod dervun u schittlen d Triichli, und ma müos sa psien), und hein ggriefd: Ho!

In däm Oigenblick siin d Landjeger daa gsiin; und si - d Älpler - machen den Aschiin, es wundri sa, das da Landjeger chemen.

Als wundri's nen hed z eerschd schoon der Meischter üüsgseen, wan er in ds Tirloch ischd chun.

Er griessd hinder siim groossen Baart firha, er müos aber liiter reden, wil ds Gliit z ringsetum daharchunnd u läärmed wie en Wasserfal.

Der Wachtmeischter ischd bliiben staan; der Meischter und der Wachtmeischter hein angfangen, midenandren z prichten.

Är ischd i siim Tirloch gstanden, der Landjeger es par Schrid dervun, und hinder em Meischter hed ds Fiir root uf em Häärd gflagged wie en Puschel Blüommi im Wind vor der schwarz bräämten Müür.

Är ganz riewwig hinder siim Baart; der Wachtmeischter fiirzindroota under em Chäppi, mid hangendem Schnüüz, offenem Chragen und drii offenen Chnepfen uber em Hemmli, vum Stoib wiissa wie siiner Liit o - und der Meischter:

"Ja, gwiss, er ischd hie üüftoichd, aber ier chemid z späät...."

Er hed glached.

"Wen ier meinnid, esoo eina lääji si la faan..."

Und er hed d Felsen üüf zeigd:

"Mier hein daa Platz gnüog, u Wäga u Fada und Balmi... wär weis, ob er nid schoon im Tiitschen uber ischd?

Ds Fee ischd dahar chun, ma hed sa i Färrich gglaan: Ma hed enandren chüüm firstanden, und der Meischter hed no liiter miessen:

"Aber chemid doch inha... ier miessid eppis ässen."


 
Tuesday, July 25, 2006
  Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld II
Etz hed er miessen lachen, wien er eso ischd daagsässen und si hed ggwundered: En ganzi Stadt, mid enem Bischoff, ener Regierig, mid enem Schlos, zwei Schlessren, mid Tirmen, mid siben old achd Chilchenen, mid enem Ggrichd, mid enem gfellten Üürteil, mid Polizischden u Ggfängniswäärtren, all das und die all zämen hein nen nid megen phan; und er ischd einzig gsiin gägen all. Er ischd einzig gsiin, si vier- old fiiftüüsend. Das ischd dervun chun, das iri Grächdigkeit niid Wäärd ischd gsiin, das si uggrächd ischd. Aber fir iisereim gid's den Gschmak ar Friiheit. Si hein ires chliinna Läben dert aphi, ires enga Läben, ires faltscha Läben (er hed geng no vun oben aphi glüogd i ds Tal), si ligen in iren Näschtren, derwiil er ds Graas under siir Hand hed gschpirrd, ganz nasses isch-sch woorden, und Blüomi siin drin gsiin, waa güod hein afaan schmecken. Adie, ier da aphi, ier anderen! E jeda hed siis Läben. Si siin no zwoo Stund lang tood, und I han Ziit derwiil si no tooti siin. Sie hein probierd, mer dervoor z siin, vor em Läben, wil I miis Läben han, mis eigeta...
 
  Ramuz: Farinet old ds faltsch Gäld I
U Fontana, dr Att, redt wiiter uf die zween Manna in, mid erren liislechen Stimm, im Café Crittin z Mièges.

"Ja..."

Langsam geid siis Hoit üüf und ab.
Ardèvaz u Charrat heissen die beiden.

"Ja", faard Fontana wiiter, "wil das sägen I ewch, siis Gold ischd besser waa ds Gold vur Regierig. Und I sägen, er hed ds Rächd, faltsches Gäld z machen, we's ächder ischd waa ds ächta. Was machd den Wäärd vun Minzen üüs - d Bildleni, waa drüüf siin? D Wiibevelcher, die blutten Wiiber, old die aggleiten, old d Chrooni, old d Waapen? Old vilichd d Ischrifdi? Old eppa d Zaali" seid er, "die Zaali, waa d Regierig drüüftüod? Wän nämen die Ischrifdi Wunder? Niemmen, und d Zaali o niemmen. Es wään nid ds eerschd Maal, das d Regierig ewch den Wäärd und ds Gwichd lätz angääbi, gnaaw esoo wie irgend e Privaata. Frägid d Liit, waa si üüspchennen dermid. D Regierig seid ewch: 'Där Batzen hed esevel ggolten, so, vun etzen an gilt er esevel..' Das ischd voorchun, das chan umhi voorchun. Da ischd Farinet astendeger waa d Regieregi, im zald ma, was am Gäld dran ischd, den andren zald ma, was drüüfsteid..."

Er hed gengen liiter u liiter ggredt und ses sälben nid gmerkd; düo ischd er uf ds Maal still u gugged uber die lingg Achslen, zur Tiren uber.

Allem an hed er Angschd, es siigi eina inhachun und er heigi nid üüfpassed, derwill er sii Sach hed voorträägen, aber er gseed dir d Roichwolki, das niemmen ischd chun; es ischd o eerschd fiifi gsiin, z friej fir die meischden Geschd, die siin etz eender im Wiinbäärg gsiin, uf em Fäld old im Gaarten; und ds Wirtshüüs ischd läärrs gsiin, mid siinen zwoo Tischreijen, waa bis zum Pfäischter siin ggangen, dir en Aart Näbel, waa ma nid tiitli hed megen gseen drin. Fontanan hed's Watz ggmachd, er hed ar Pfiiffen zogen, geng zwiren, mid inhizognen Wangen.
 
  Aalts Tiitsch
Donnerstag um 5 Uhr zogen wir mit einem neuen Führer das Haslital weiter hinauf. Die Bewohner dieses Tals unterscheiden sich von den übrigen Untertanen der Stadt Bern teils durch ihre der hochdeutschen näher kommende Aussprache, teils durch ihre grösseren politischen Rechte. Ein Deutscher, der in andern Teilen der Schweiz die grösste Mühe hat, die Sprache der Leute zu verstehen und sich ihnen verständlich zu machen, findet hier für beides viel weniger Mühe. Besonders wird er sich wundern, die Endungen der Zeitwörter: en so deutlich aussprechen zu hören. Er wird freilich noch immer manche Worte hören, die ihm fremd sind, aber die ihm verständlicher sein werden, je mehr Kenntnis der alten Deutschen Sprache er besitzt. Ich glaube, das Studium der verschiedenen Dialekte der Schweiz würde für die bessere Kenntnis mancher in altdeutschen Schriften vorkommenden und uns jetzt dunkeln Ausdrücke nicht ohne eine reichliche Ausbeute sein".

Georg Wilhelm Friedrich Hegel

 

ARCHIVES
July 2006 / August 2006 / October 2006 / November 2006 / June 2007 / July 2007 / August 2007 / September 2007 / December 2007 / May 2010 / July 2010 / April 2017 /


Powered by Blogger